सुख्खा क्षेत्र खानेपानी तथा सरसफाई आयोजना

परिचय

विश्वव्यापी रुपमा भइरहको मौसम परिवर्तन जस्ता कारणहरुले गर्दा नेपालको हिमाल, पहाड तथा तराईमा भित्री मधेसहरुमा पानीका मुहानहरु दिन प्रतिदिन सुक्ने क्रम बढिरहेको छ । यसरी भएका पानीका मुहानहरु सुक्नाले नेपालका थुप्रै गाउँ बस्तीहरुमा बसोबास गर्ने मानिसहरुको दिनचर्या कष्टप्रद हुँदै गइरहेको छ । यस्ता बस्तीहरुमा पानीको सम्भाव्य स्रातेहरु टाढा हुनुभएका श्रोतहरु सुक्दै जानु तथा पम्पिङजस्ता जटिल प्रविधि प्रयोग गर्नुपर्ने बाध्यता हुनाले बढी लागत लाग्ने हुँदा खानेपानी आयोजना निर्माण तथा सञ्चालन कठिनाइ भइरहेको बाध्यात्मक अवस्थामा पुगिसकेका छन् । यस अवस्थामा यस्ता गाउँ बस्तीहरुमा आधारभूत आर्थिक वर्ष २०६८ र २९ देखि खानेपानी तथा ढल निकास विभाग अन्तर्गत सुख्खा क्षेत्र खानेपानी आयोजना तर्जुमा गरिएको हो ।

नेपालको राष्ट्रिय जल योजना २००५ अनुसार सन् २०१७ सम्मा शतप्रतिशत जनसंख्यालाई आधारभूत स्तरको खानेपानी सेवा र सरसफाइ सेवा उपलब्ध गराउने लक्ष्य लिएको छ । खानेपानी तथा ढल निकालस विभागको राष्ट्रिय सूचना व्यवस्थापन प्रतिवेदन २०१४ मा उल्लेखित तथ्यांक अनुसार नेपालका करिव ८४% जनसंख्याले आधारभूत स्तरको खानेपानीको सुविधा पाएका र करिव ७०% जनताको आधारभूत स्तरको सरसफाइमा पहुँच पुगेको छ। प्राकृतिक तथा मानवीय, बाह्य तथा आन्तरिक कारणहरुले गर्दा नेपालका पहाडी भाग तथा भित्री मधेसमा रहेका पानीका मुहानहरु दिन प्रतिदिन सुकिरहेका छन् । भएका पानीका प्राकृतिक मुहानहरु सुक्नाले वा सुक्दै गइरहेकाले नेपालको थुप्रै गाउँबस्तीहरुमा रहेका मानिसहरुको दिनचर्या कष्टप्रद हुँदै गइरहेको छ । पिउने पानीकै अभावका कारण कतिपय बस्तीका बासिन्दाहरु बसाई सर्नुपर्ने गर्दा पानीको श्रोत सुक्ने क्रमले अझै व्यापकता पाएको अवस्थामा सम्पूर्ण नेपाली जनताको स्वच्छ पिउने पानी तथा सरसफाइको अधिकार सुनिश्चित गराउने राज्यको दायित्वलाई मध्यनजर गर्दै यो आयोजना स्थापना गरिएको हो ।

उद्देश्य तथा लक्ष्य

हिमाल, पहाड, मधेस जुनसुकै भौगोलिक क्षेत्रमा बसोवास गर्ने भौगोलिक विकटता र प्राकृतिक श्रोतका कारण पिउने पानीको अभाव झेलिरहेका नेपाली जनताहरुलाई स्वच्छ पिउने पानी तथा आधारभूत सरसफाइको सुविधा उपलब्ध गराई उनीहरुको जीवनस्तर उकास्नु नै आयोजनाको मुख्य उद्देश्य रहेको छ । यसै सिलसिलामा सन् २०१७ सम्म सबैको लागि आधारभुत सेवा स्तरको खानेपानीमा पहुँच पुर्याउने लक्ष्य यस आयोजनाले लिएको छ ।

सहकार्य

यस सुक्खा क्षेत्र खानेपानी आयोजनाको निर्माण तथा सञ्चालनमा निम्न निकायहरुसँग सहकार्य रहनेछ :

  • खानेपानी तथा सरसफाइ मन्त्रालय
  • खानेपानी तथा ढल निकास विभाग
  • खानेपानी तथा सरसफाइ डिभिजन र सब–डिभिजन कार्यालय
  • डिजाइन तथा सुपरिवेक्षण परामर्शदाता
  • स्थानीय निकायहरु

प्रकाशन

हालसम्मको अवघिमा यस आयोजना अन्तर्गत ‘सुक्खा क्षेत्र खानेपानी तथा सरसफाइ आयोजना कार्यान्वयन निर्देशिका २०७१’ प्रकाशनमा आएको छ । यस क्षेत्रमा संचालन हुने खानेपानी तथा सरसफाइ आयोजनाहरु अन्य आयोजनाभन्दा फरक प्रकृतिका हुने भएकोले सुक्खा क्षेत्रमा संचालन हुने आयोजनाहरुको पहिचान, डिजाइन निर्माण एवं संचालनलाई सहज र सरल बनाउने एउटा छुट्टै निर्देशिकाको आवश्यकता महसुस गरी उक्त निर्देशिका प्रकाशनमा ल्याइएको हो ।

संस्थागत सहयोग तथा सेवा परामर्श इकाई (Institutional Support and Service Advisory Unit)

खानेपानी तथा ढल निकास विभाग अन्तर्गत संचालित ‘सस्थागत सहयोग तथा सेवा परामर्श इकाई (ISSAU) यस्तो इकाई जसले समग्रमा साना सहरी खानेपानी आयोजना तथा उपभोक्ता संस्थाहरुको संस्थागत तथा अन्य शहरी संरचनागत प्रवद्र्धन गर्न, विभागको संस्थागत विकासमा सहयोग गर्न र नेपाल खानेपानी तथा सरसफाइ तालिम केन्द्र (Nepal Water Supply and Sanitation Training Center-NWSSTC) को संस्थागत विकास गर्न सहजीकरणको भूमिका निर्वाह गर्नेछ’ । खानेपानी तथा सरसफाइ उपभोक्ता (WUSC) र सेवा प्रदायकको क्षमता अभिवृद्धि गर्ने सन्दर्भमा तेस्रो साना सहरी खानेपानी तथा सरसफाइ आयोजनाको तर्जुमाको क्रममा यस शाखाको परिकल्पना गरिएको हो । यस इकाईले खानेपानी तथा ढल निकास विभाग, राष्ट्रिय खानेपानी तथा सरसफाइ तालिम केन्द्र र साना सहरी खानेपानी तथा सरसफाइ संस्थाहरुको दीर्घकालीन व्यावसायिक योजना बनाउन तथा कार्यान्वयन गर्न लगाउन सहजीकरण गर्नेछ ।

ISSU का क्रियाकलापहरु

विभागको व्यावसायिक योजना (Business Plan) बनाउने, विभागले उपभोक्ता संस्था, निर्माण, व्यवसायीहरुसँग गर्ने नमूना सम्झौताहरु (Customised Agreements) तयार गर्ने, सम्झौताहरुको कानूनी पक्षहरु पुनरावलोकन गर्ने, विभाको निर्धारित सञ्चालन प्रक्रिया (Standard Operating Procedure-SOP), सेवा व्यवस्थापन निर्देशिकाहरु (Utility Management Guideline) पुनरावलोकलन गरी समयसापेक्ष आवश्यक परिमार्जनहरु सिफारिस गर्ने, विभागबाट आयोजना सञ्चालन गरिने लगानी खाका (Financial Modality) तय गर्ने, सञ्चालित आयोजना विद्यमान लगानी अनुपातको सान्दर्भिकता (Viability), खानेपानी आयोजनाहरुको हाल चलनचल्तीमा रहेका पानी महसुलहरु (Water Tariff) को अध्ययन गरी सुधार गर्नुपर्ने बुँदाहरु पहिचान गर्ने, साथै लगत उठती (Cost Recovery) सम्बन्धी अध्ययन अनुसन्धान र क्षेत्र पहिचान गर्ने ।

साना सहरी खानेपानी तथा सरसफाइ उपभोक्ता संस्था (Small Town Water Users and Sanitation Committee) को हालको व्यवस्थापन, प्राविधक पक्ष र संरचनागत पक्षको लेखाजोखा गर्ने, साना सहरी खानेपानी तथा सरसफाइ उपभोक्ता संस्था (WUSC) को व्यावसायिक योजना (Business Plan) बनाउन सहजीकरण गर्ने तथा नमुना व्यवसायिक योजना बनाउने, आयोजना सञ्चालन तथा मर्मत सम्भार (Operation and Maintenance), विपद् व्यवस्थापन (Emergency Management), चुहावट व्यवस्थापन (Non-revenue Water Management)), गुनासो व्यवस्थापन (Grievance Handling) का लागि निर्धारित संचालन कार्यविधि (Standard Operating Procedure) बनाउने, खानेपानी तथा सरसफाइ उपभोक्ता संस्थाको आर्थिक व्यवस्थापन तथा लेखा परीक्षण (Accounting System/Auditing) प्रणाली विकासमा सहयोग गर्ने, पानी महसुलको विल तयारी तथा विल भुक्तानी प्रकृया (Billing and Computerisation) मा सहयोग गर्ने ।

नेपाल खानेपानी तथा सरसफाइ तालिम केन्द्र (Nepal Water Supply and Sanitation Training Center-NWSSTC) को व्यावसायिक योजना बनाउने, तालिम आवश्यकताको पहिचान गर्ने, स्रोत तथा स्रोत व्यक्तिको पहिचान गर्ने तथा तालिम सञ्चालनको लागि सहयोग गर्ने ।


सम्पर्क

DWSS Building
पानीपोखरी, महाराजगंज,
काठमाण्डौं, नेपाल
फोन: +९७७ १ ४४१३७४४, +९७७ १ ४४१८२५३,
फाक्स: +९७७ १ ४४१९८०२,
इमेल: info@dwss.gov.np